بازگشت به صفحه اصلی

اقتصــاد و صنعت

 سوسیالیسم سالهای نخست
 تنوع رشته های اقتصادی
صنایع در اسرائیل
 صنایع پیشرفته علمی
  تولید و بهینه سازی هواپیم
 تجارت خارجی و توریسم
 درآمد سرانه در اسرائیل
 

اسرائیل سرزمینی کوچکی است که نه فقط با خشک سالی های پیاپی و کمبود باران روبرو میباشد، بلکه شوربختانه فاقد هر گونه منابع طبیعی  و معادن عمده است و علیرغم همه حفاریهای آزمایشی و بررسیهای علمی، هنوز منابع نفت و گاز طبیعی نیز در این کشور یافت نشده است. علیرغم این واقعیت، اسرائیل دارای صنایع پیشرفته و یک اقتصاد مدرن است که مورد تحسین جهانیان قرار دارد. اسرائیلیان با کمک علم و دانش توانسته اند بر مشکلات ناشی از کوچک بودن کشور و نبود ثروتهای طبیعی غلبه یابند و کاستیها را جبران کنند.

 سوسیالیسم در سالهای نخست

پیش از استقلال و در سالهای نخست موجودیت اسرائیل، شیوه سوسیالیستی در اقتصاد کشور حکمفرما بود و قوانین بسیاری برای حمایت از قشر کارگر و آسیب پذیر به اجرا گذاشته میشد که موجب میگردید سرمایه داران خصوصی رغبت چندانی به سرمایه گذاری در اسرائیل نشان ندهند. دولت ابتکار عمل را در بسیاری از رشته های صنعتی و اقتصادی به عهده داشت و بخشی از اقتصاد کشور نیز به صورت اشتراکی (کیبوتس- קיבוץ) و تعاونی (מושב- موشاو) و شرکتهای تعاونی در رشته های مختلف، اداره میشد.

در سال های پیش از استقلال تا دهه 70 میلادی، اتحادیه کل کارگران اسرائیل (هیستدروت-הסתדרות) یک سازمان بسیار قوی بود که خود به تاسیس صنایع نیز میپرداخت. هیستدروت همچنین دارای بزرگترین شرکت راه و ساختمان (سولل بونه- סולל בונה)  و بزرگترین شرکت احداث واحدهای مسکونی (شیکون عودیم- שיכון עובדים)، یکی از بزرگترین بانکهای کشور (بانک هپوعلیم- בנק הפועלים) و دو شرکت عمده مسافربری (اگد- אגד و دان- דן) و بزرگترین شرکت کشتیرانی اسرائیل (صیم-צים) بود. همچنین هیستدروت دارای بزرگترین سازمان بیمه بهداشتی (کوپت خولیم- קופת חולים) و صندوق بازنشستگی و صنایع سنگین (شرکت کور- כור) بود.

تا هنگامی که اسرائیل به استقلال دوباره دست یافت، هیستدروت عملا" یک دولت موقت بود که همه خدمات نامبرده را در دست خود متمرکز ساخته و انجام میداد. ولی پس از استقلال، هیستدروت بتدریج این نقش را از دست داد و بسیاری از رشته های فعالیت آن به بخش خصوصی انتقال یافت و قرار است در سالهای آینده بقیه آن نیز به بخش خصوصی واگذار شود.

اسرائیل در سالهای اخیر از سیاست اقتصاد آزاد پیروی میکند و آن را شیوه مناسب تری برای پیشرفت و تعالی کشور میداند – به موازات آن از قدرت هیستدروت در اقتصاد و امور سیاسی کشور به میزان زیادی کاسته شده است. اخیرا دبیر کل هیستدروت عامیر پرتس (עמיר פרץ) به رهبری حزب کارگر اسرائیل (מפלגת עבודה) رسید و رهبری این بزرگترین اتحادیه کارگری اسرائیل را به دیگری سپرد.

 تنوع رشته های اقتصادی

با اعلام استقلال اسرائیل، موج مهاجرت به سوی این کشور آغاز شد و در دو سال اول استقلال ، جمعیت کشور (که 660 هزار نفر بود) دو برابر گردید. اسرائیل به هدف تامین کار و مسکن و خدمات برای این شهروندان نیاز به سرمایه های کلان داشت که به ابتکار داوید بن گورین (דוד בן-גוריון) رهبر اسرائیل، تامین سرمایه از طریق فروش اوراق قرضه ملی در بین یهودیان جهان آغاز گردید. همزمان، توسط هیستدروت و دولت و سازمانهای خصوصی احداث کارخانجات و صنایع نیز شروع شد و امروز رشته های مختلفی را دربر میگیرد.

از آنجا که اسرائیل فاقد معادن و منابع طبیعی میباشد، تولیدات صنعتی اسرائیل بیشتر متوجه رشته هائی گردید که به مواد خام نیاز چندانی ندارد- از این رو، در حالیکه صنایع فلز سازی در اسرائیل بسیار محدود است، ولی صنایع دیگری چون سیمان، مواد شیمیائی، پلاستیک، محصولات الکترونی، الماس، نساجی، پوشاک، صادرات گل و مواد غذائی  بوجود آمده است. اسرائیل همچنین در زمینه صنایع پیشرفته کامپیوتری  و مد لباس نیز پیشرفتهای چشمگیری داشته است.

یکی دیگر از منابع درآمد اسرائیل توریسم است. برای این منظور هتلهای بسیاری در شهرهای عمده اسرائیل برپا گردیده و جاذبه های توریستی متعددی به وجود آمده است. این واقعیت که اسرائیل یک سرزمین تاریخی است و در آن اماکن مقدس و مهمی برای یهودیان، مسیحیان و مسلمانان وجود دارد، جاذبه های توریستی این کشور را افزایش میدهد. ولی در سالهای اخیر وقوع انتقاضه مسلحانه فلسطینیها به صنعت گردشگری در اسرائیل آسیب جدی وارد آورد که در یک سال اخیر تا حدودی به حال عادی بازگشته- ولی دائما" در حال نوسان است.

در سالهای نخست استقلال اسرائیل، ممالک عربی که موجودیت کشور یهود را انکار میکردند، نه تنها داد و ستد با اسرائیل را تحریم کرده و خرید کالاهای این کشور را ممنوع ساخته بودند، بلکه میکوشیدند از داد و ستد بازرگانی هر کشور دیگری با اسرائیل نیز جلوگیری کنند تا نگذارند اقتصاد و صنایع این کشور رشد کند. این شیوه مبارزه، نه تنها نتوانست رشد صنایع و تولیدات اسرائیلی را در نطفه خفه کند، بلکه عملا" موجب شکوفائی هرچه بیشتر آن گردید، زیرا اسرائیلیان برای ورود به بازار جهانی و موفقیت بیشتر در آن، به تلاشهای گسترده تری پرداختند و دستآوردهای بزرگتری داشتند.

صنایع اسرائیل

امروز اسرائیل دارای یکی از پیشرفته ترین صنایع جهان است که بر اساس دانش و تکنولوژی استوار میباشد و مواد خام کمتری برای تولیدات آن بکار برده میشود. بسیاری از محصولات مورد نیاز مردم اسرائیل در داخل کشور تولید میشود- ولی بعلت کمبود مواد خام، اسرائیل ناچار است هر سال کمی بیشتر از درآمد صادراتی خود را صرف خرید کالا و مواد خام از خارج از کشور کند و همیشه از این نظر ارز خارجی نگاهداری میکند تا در شرائط اضطراری و پیش بینی نشده، اوضاع کشور فلج نگردد.

اسرائیل هر سال حدود 30 میلیارد دلار صادرات کالا دارد که بیش از نیمی از آن تولیدات صنعتی می باشد. صادرات الماس یکی از رشته های پردرآمد صنعتی کشور است و با آنکه اسرائیل الماس خام ندارد، آن را از کشورهای دیگر وارد کرده و پس از صیقل دادن دوباره صادر میکند. اسرائیل بزرگترین صادر کننده الماس در سراسر جهان محسوب می شود و هر سال حدود 8 میلیارد دلار الماس به کشورهای دیگر می فروشد.

اسرائیل همچنین برای پیشبرد علمی و صنعتی خود هر سال حدود 4 درصد از درآمد تولیدات ناخالص خود را برای تحقیقات و اختراعات اختصاص میدهد و از این نظر در ردیف کشورهای پیشرفته جهان قرار دارد.

تحقیقات علمی و صنعتی دراسرائیل در دانشگاههای کشور، مراکز پژوهشی و تحقیقاتی و مراکز پزشکی و نظامی به عمل میآید. بخش خصوصی نیز تا حدودی به این نوع تحقیقات می پردازد- تا اسرائیل هر سال بتواند کالاهای تازه ای را با کیفیت بالا به بازار بفرستد.

صنایع پیشرفته علمی

اسرائیل از همان نخستین دوران استقلال خویش، پیشرفت در زمینه علمی و صنایع پیشرفته الکترونیک (های- تک) را یکی از هدف های اصلی خود قرار داد. یکی از ویژه گی های این نوع صنایع آن است که به مواد خام تقریبا" نیازی ندارد. همچنین این صنایع به تعداد زیادی کارگر محتاج نیست.

مزد کارگر در اسرائیل از بسیاری از کشورهای خاورمیانه و آسیا به میزان چشمگیری بالاتر است و از این رو اسرائیل همیشه به دنبال صنایع و تولیداتی است که نه تنها مواد خام زیاد نمی خواهد، بلکه به نیروی کارگر زیاد نیز نیاز ندارد- و از این رو صنایع علمی (های تک) در اسرائیل پیشرفت چشمگیری داشته و اسرائیل از نظر صنایع کامپیوتری در ردیف چند کشور بزرگ جهان قرار دارد.

علاوه بر این، اسرائیل در زمنیه صنایع الکترونی، بیوتکنولوژی و ارتباطات ماهواره ای و بیسیم و همچنین تولید نرم افزارهای کامپیوتری، یکی از معدود کشورهای پیشرفته جهان محسوب میشود.

صادرات علمی و کامپیوتری اسرائیل هر سال بر 15 میلیارد دلار و بیشتر بالغ میشود که بطور نسبی در کمتر کشور جهان نظیر دارد. تعداد شرکت های کامپیوتری که در اسرائیل برپا میشود در مقایسه با بسیاری دیگر از کشورهای جهان در ردیف بسیار بالائی قرار دارد.

تولید و بهینه سازی هواپیما

یکی از صنایع مورد افتخار اسرائیل تولید هواپیما و بهینه سازی آن است. کارخانجات صنایع هواپیمائی اسرائیل به تولید هواپیماهای بدون خلبان (پهپاد) و همچنین هواپیماهای اطلاعاتی (رادار پرنده) و انواع هواپیماهای کوچک می پردازد و تعمیر و بهینه سازی هواپیماهای بسیاری کشورهای دیگر را نیز به عهده دارد.

صنایع نظامی اسرائیل نیز یکی از پیشرفته ترین ها در نوع خود محسوب میشود. در این صنایع چند نوع موشک، تانک، انواع رادار و دستگاه های پیشرفته الکترونی تولید میشود که کشورهای بزرگ و کوچک جهان خریدار آن هستند. در سال های اخیر صنایع نظامی اسرائیل با تولیدات نظامی ایالات متحده نیز رقابت می کند و موجب اعتراض برخی کارخانه های آمریکائی شده است.

اسرائیل در زمینه تولید ماهواره های اطلاعاتی و مخابراتی نیز مقام خوبی در جهان دارد و در برخی زمینه ها در ردیف اول جهان قرار گرفته است.

شمار قابل توجهی از مهاجرانی که در ده سال اخیر از جمهوری های شوروی پیشین به اسرائیل مهاجرت کرده اند، دارای تحصیلات عالی در زمینه کامپیوتر و الکترونیک هستند- که این، در پیشرفت علمی و صنعتی اسرائیل بسیار موثر بوده است.

تجارت خارجی و توریسم

اسرائیل تقریبا" از همه کشورهای دنیا کالا  یا مواد خام می خرد و محصولات خود را به اکثر کشورهای دنیا (و حتی برخی کشورهای عرب) می فروشد. ولی مشتریان اصلی کالاهای تولیدی در اسرائیل، کشورهای پیشرفته اروپا و آمریکا هستند، زیرا تولیدات اسرائیل در سطح خیلی بالائی قرار دارد که برای کشورهای عقب مانده و یا در حال توسعه چندان مناسب نیست. 42 درصد از واردات اسرائیل و 26 درصد  از صادرات آن با کشورهای عضو اتحادیه اروپا رد و بدل میشود که حدود 30 سال پیش یک قرارداد بازرگانی آزاد با اسرائیل امضا کردند و موجب پیشرفت سریع اقتصاد این کشور شدند.

حدود ده سال پیش یک قرارداد بازرگانی آزاد نیز بین اسرائیل و ایالات متحده امضا شد که موجب رونق داد و ستد بین دو کشور گردید. اسرائیل اکنون حدود 38 درصد از صادرات خود را به ایالات متحده می فروشد و حدود 20 درصد از واردات خود را از آن کشور خریداری می کند.

صنعت گردشگری نیز در اسرائیل گسترش چشمگیری داشته و اگر اوضاع امنیتی کشور کمی آرام تر بود، توریسم می توانست بیش از پیش گسترش یابد. در سال 2000 شمار جهانگردانی که به اسرائیل آمدند از 4ر2 میلیون نفر  فراتر رفت- ولی با آغاز انتفاضه فلسطینی و ناآرامی های ناشی از آن، شمار جهانگردان رو به کاهش رفت و حتی به زیر یک میلیون نفر سقوط کرد. ولی در سال 2005 با برقراری آرامش نسبی، ورود جهانگردان به اسرائیل به تدریج افزایش یافت و به سطح قابل توجهی رسید.

54 درصد از موج گردشگری در اسرائیل از کشورهای اروپای غربی است و 28 درصد از توریست ها آمریکائی می باشند و آسیائی ها تنها 10 درصد از گردشگران در اسرائیل را تشکیل می دهند.

درآمد سرانه اسرائیل

درآمد سرانه در اسرائیل به نسبت تولیدات ناخالص ملی به حدود 18 هزار دلار در سال میرسد که  اسرائیل را از کشورهای در حال رشد دور ساخته و آن را به اکثر کشورهای اروپائی نزدیک کرده است.

در سال های پیش از شورش مسلحانه فلسطینی ها علیه اسرائیل (موسوم به انتفاضة)، یعنی در فاصله سال های 1991 تا 1996 میلادی، اسرائیل دارای یکی از بزرگترین نرخ های رشد ملی بود که به طور متوسط به 6 درصد در سال می رسید. ولی پس از آغاز انتفاضه این رشد در سال 1998 به 2 درصد سقوط کرد- اما در سال 2000 بالا رفت و به 9ر5 درصد رسید. سال 2001 دوباره ناظر سقوط نرخ رشد در اسرائیل بود  که نه تنها شورش فلسطینی بر آن تاثیر گذاشت، بلکه رکود اقتصادی جهان (به ویژه در صنایع کامپیوتری) نیز در آن بسیار موثر بود.

رویهمرفته، اسرائیل طی نیم قرن موجودیت خود، همیشه یکی از بالاترین نرخ های رشد اقتصادی و صنعتی و رفاهی را در جهان دارا بوده است. این دستآورد بزرگ در حالی حاصل شده که اسرائیل همیشه با چند مشکل اساسی و عمده روبرو بوده، که عبارتند از:

1) تأمین امنیت کشوری که تقریبا" همیشه در حال جنگ بوده و اکنون هم با مسأله دشوار رویاروئی با فلسطینی ها درگیر است. اسرائیل همیشه در صد بالائی از درآمد ملی را صرف امور دفاعی کرده است.

2) اسرائیل بطور نسبی بزرگترین کشور مهاجر پذیر جهان است. جمعیت کشور از هنگام استقلال در نیم قرن بیش تا کنون ده برابر گردیده که بخش مهمی از آن مهاجران تازه وارد بوده اند که برای اسکان و تأمین رفاه آنان،  اسرائیل ناچار بوده مبالغ بسیار کلانی هزینه کند.

3) اسرائیل  از نظر ثروت ملی و منابع طبیعی و معادن، یکی از فقیرترین کشورهای جهان محسوب میشود. در حالیکه چند کشور نفت خیز عرب درهمسایگی اسرائیل  قرار دارند که دارای درآمدهای نجومی میباشند، اسرائیل حتی برای تأمین آب مورد نیاز خود ناچار است به فکر واردات باشد.

علیرغم این مشکلات، اسرائیل همیشه کوشیده است بالاترین سطح زندگی را برای مردم خود تأمین کند. گرچه در سال های اخیر فاصله طبقاتی در اسرائیل افزایش یافته و بر شمار فقیران کشور افزوده شده- ولی حتی فقیران اسرائیل نیز در مقایسه  با بسیاری از کشورهای آسیائی و نوپا، افراد مرفه تری به شمار می آیند و استاندارد تعیین فقر در اسرائیل بسیار بالاتر از دیگر کشورهای همسایه و جهان است.

بیش از نیمی از کودکان اسرائیل تلفن سلولار (تلفن همراه) دارند و از هر 3 اسرائیلی سالیانه بطور متوسط یک نفر به سفر تفریحی به خارج از کشور میرود.